Żubr

Olbrzym z puszczy

Żubr (Bison bonasus) to największy ssak lądowy Europy. Dorosły byk może ważyć nawet 900 kilogramów i mierzyć około 1,9 metra w kłębie, a mimo to porusza się po lesie zaskakująco cicho i zwinnie. Od swojego amerykańskiego krewnego, bizona, różni się dłuższymi nogami, wyżej noszoną głową i krótszą sierścią na przodzie ciała. Ta budowa nie jest przypadkowa: bizon to zwierzę otwartej prerii, a żubr przystosował się do życia na skraju lasu, gdzie obok traw zjada liście, pędy i korę drzew. Dlatego jego historia jest tak mocno związana z wielkimi lasami Europy Środkowej.

Masa byka

do 900 kg

Wysokość w kłębie

ok. 1,9 m

Ochrona w Polsce

ścisła

Jak żubr zniknął z lasów

Jeszcze w średniowieczu żubry żyły na dużej części kontynentu, ale wycinanie lasów i polowania stopniowo spychały je do kilku ostatnich ostoi. Puszcza Białowieska przetrwała między innymi dlatego, że przez stulecia była królewskim terenem łowieckim, a polowanie na żubra pozostawało przywilejem władcy. Ta ochrona nie wytrzymała jednak burzliwego początku XX wieku. Podczas I wojny światowej i tuż po niej żołnierze, kłusownicy i głodująca ludność wybili puszczańskie stado. Ostatniego wolno żyjącego żubra w Białowieży zastrzelono w 1919 roku, a w 1927 roku zginął ostatni dziki żubr na Kaukazie. Gatunek przetrwał już tylko w ogrodach zoologicznych i prywatnych zwierzyńcach.

Ratunek zapisany w księdze

W 1923 roku z inicjatywy polskiego zoologa Jana Sztolcmana powstało Międzynarodowe Towarzystwo Ochrony Żubra, które spisało wszystkie żubry żyjące jeszcze w niewoli. Było ich zaledwie kilkadziesiąt, a potomstwo dało tylko dwanaście z nich – to od tej dwunastki pochodzą wszystkie żubry żyjące dziś na świecie. W 1929 roku do Białowieży sprowadzono pierwsze zwierzęta i rozpoczęto hodowlę, a na początku lat 30. powstała Księga Rodowodowa Żubrów, która stała się wzorem dla programów ratowania innych gatunków. Każdy żubr ma w niej swój numer i imię; w polskich hodowlach linii białowieskiej imiona zaczynają się od sylaby „Po”, jak Pomruk czy Połatka. W 1952 roku pierwsze żubry z hodowli wypuszczono na wolność w Puszczy Białowieskiej.

Życie w stadzie

Żubry żyją w stadach złożonych z krów, cieląt i młodzieży, którymi zwykle przewodzi doświadczona samica. Dorosłe byki trzymają się na uboczu, samotnie albo w małych grupach, i dołączają do stad głównie w okresie godowym, pod koniec lata. Po około dziewięciu miesiącach ciąży krowa rodzi jedno cielę, które wkrótce po narodzinach staje na nogi i podąża za matką. Dorosły żubr zjada dziennie kilkadziesiąt kilogramów roślin: traw, ziół, liści, gałązek i kory. Zimą żubry chętnie korzystają z siana wykładanego przez leśników. Pomaga im to przetrwać mrozy, ale sprawia też, że zwierzęta gromadzą się w jednym miejscu i łatwiej przenoszą między sobą choroby.

Puszcza dziś

Puszcza Białowieska należy do najlepiej zachowanych lasów nizinnych Europy. W 1979 roku jako pierwszy polski obiekt przyrodniczy trafiła na Listę światowego dziedzictwa UNESCO, a jej najcenniejszą część chroni Białowieski Park Narodowy, jeden z najstarszych parków narodowych w Europie. Według Księgi Rodowodowej pod koniec 2023 roku na świecie żyło ponad 11 tysięcy żubrów, a co czwarty z nich w Polsce. W 2020 roku Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody przeniosła żubra z kategorii „narażony” do „bliski zagrożenia”. To sukces, ale wciąż kruchy: wszystkie żubry są ze sobą blisko spokrewnione, przez co łatwiej zapadają na choroby, a stada potrzebują nowych, połączonych ze sobą ostoi. Ochrona żubra to dziś przede wszystkim ochrona miejsc, w których może żyć.